top of page

Afbouwschema's

trappen

Een afbouwschema is een stappenplan om oxycodon, fentanyl, morfine of tramadol af te bouwen. Het geeft aan wanneer je naar een lagere dosis gaat en met hoeveel je omlaag gaat. Met je arts spreek je af welk schema voor jou geschikt en haalbaar is.

Op deze pagina vind je verschillende afbouwschema's uit binnen- en buitenland. Je ziet dat er op verschillende manieren gekeken wordt naar hoe je het beste kunt afbouwen; er zijn verschillende inzichten en verschillende werkwijzes.

Afbouwtempo: snel of langzaam

​​​• Snel afbouwen is geschikt wanneer je korter dan een maand opiaten hebt gebruikt, en je gezondheid het toelaat. Ook als je langer dan een maand een niet al te hoge dosering  hebt gebruikt, kun je proberen snel af te bouwen - als je gezondheid het toelaat. Maar blijf heel goed op je lichaam letten.  Heb je gedurende korte tijd een hoge dosering opiaten gebruikt? Ook dan kun je proberen om snel af te bouwen. Maar blijf altijd luisteren naar je lichaam en ga niet over je grenzen. Dat is een onnodige belasting van je lichaam die niet helpt - integendeel.

​​​​• Heb je langer dan een jaar opiaten gebruikt? Dan is rustig afbouwen het beste. Er zijn ook andere situaties waarin langzaam afbouwen verstandig is. • Heb je langdurig een hoge dosering opiaten gebruikt? Ook dan is rustig afbouwen het beste. ​• Ben je op leeftijd? Dan is je lichaam gevoeliger voor afbouwverschijnselen. Een afbouwschema dat langzaam en met kleine stapjes mindert, is het meest geschikt. ​• Het ene lichaam is gevoeliger dan het andere. Heb je een kwetsbare gezondheid? Of weet je van jezelf dat je lichaam gevoelig is voor veranderingen in medicatie, stress en dergelijke? Dan moet het lichaam niet te veel belast worden. Rustig afbouwen is het beste. • De gevoeligheid van het lichaam kan ook nog veranderen tijdens het afbouwen. Deze gevoeligheid heeft niets te maken met je postuur (groot of klein, tenger of stevig). Ook hier geldt: hoe meer last je hebt van ontwenningsverschijnselen, hoe langzamer je moet afbouwen. ​ Heb je problemen met alcoholgebruik of heb je psychiatrische problemen? Ook dan is het beter om rustig te minderen. Want ontwenningsverschijnselen kunnen je problemen verergeren.

Officiële richtlijn afbouwen opiaten in Nederland

De officiële richtlijn voor het afbouwen van opiaten in Nederland is de Handreiking Afbouw Opioïden  van het Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM). In de Handreiking vind je afbouwschema's voor verschillende opiaten in verschillende toedieningsvormen. 

Hieronder hebben we zowel het langzame als het snelle afbouwschema voor langwerkende oxycodon  doorgerekend. De afbouwstappen in mg hebben we overgenomen uit de Handleiding;  de percentages hebben wij zelf uitgerekend. 

Langzaam afbouwschema langwerkende oxycodon

Langwerkende oxycodon: de afbouwstappen

60 naar 50 mg: 16,5 %
50 naar 40 mg: 20%
40 naar 30 mg: 25%
30 naar 20 mg: 33%
20 naar 15 mg: 25%
15 naar 10 mg: 33%
10 naar 5 mg: 50%

• Bij het snelle en het langzame afbouwschema van langwerkende oxycodon zie je dat de percentages waarmee geminderd wordt zeer onregelmatig verdeeld zijn over het schema.

• Je ziet ook dat de percentages oplopen naarmate het eind van het afbouwen in zicht is, waardoor het afbouwen steeds sneller gaat. Dit is heel onlogisch, want het is bekend dat het afbouwen van opiaten moeilijker wordt naarmate je dichter bij de nul komt. Daarom moet het laatste gedeelte juist extra langzaam afgebouwd worden. 
 

• De Handreiking geeft aan dat de dosering iedere week of eens per twee weken omlaag moet gaan.

cardmapr-nl-8ebDUZkCxag-unsplash_edited_

Afbouwschema's uit andere landen

De Handreiking geeft aan dat haar adviezen tot stand zijn gekomen aan de hand van de richtlijnen van verschillende organisaties. Daaronder zijn ook de richtlijnen die hieronder worden genoemd.

We hebben het afbouwschema voor langwerkende oxycodon vergeleken met enkele andere afbouwrichtlijnen uit het buitenland.

Wat opvalt is dat de Handreiking een veel sneller afbouwtempo aanbeveelt dan bij de Amerikaanse en Britse organisaties. 

In Nederland wordt gerekend in stappen van 10 (soms 5) mg.

In het buitenland wordt gerekend in percentages van de laatst gebruikte dagdosering.


Centers for Disease Control and Prevention (USA)

• Een doseringsverlaging van 10%, eens per 4 weken.

 

Department of Health and Human Services (USA)

• Een doseringsverlaging van tussen de 5 en 20%, eens per 4 weken.
 

Oxford Pain Management Centre (Groot Brittannië)

• Een doseringsverlaging van 10%, eens per 1-2 weken.

Handreiking Afbouw Opioïden

• Een doseringsverlaging die varieert tussen 16, 20, 25, 33 en 50% per één of twee weken.

Gaan we nu nog eens rekenen, dan zien we dat bijvoorbeeld de langwerkende oxycodon in Nederland in 4 weken tijd 20 mg wordt afgebouwd (van 60 naar 40 mg), als je uitgaat van steeds twee weken tussen de dosisverlagingen.
Dit is een daling van 20 mg = ongeveer 30% per maand.
 

Centers for Disease Control and Prevention (USA)
In 4 weken tijd wordt 5 mg afgebouwd (van 60 naar 55 mg)
Dit is een daling van 5 mg = ongeveer 10% per maand.

Department of Health and Human Services
In 4 weken tijd wordt tussen de 3 en 12 mg afgebouwd.
Dat is een daling van 3mg =  tot 20 % per maand.

 

Oxford Pain Management Centre (Groot Brittannië)

Hier doet men hetzelfde als de Handreiking: in 4 weken tijd wordt 20 mg afgebouwd. 
Dat is een daling van 20 mg = 30% per maand

Maar kijk je verderop in het schema, bijvoorbeeld naar de stap van 20 mg naar 15 mg,  dan wordt in Nederland 33% afgebouwd en in Groot Brittanië 10%.

 

Het doen van dit soort berekeningen is erg lastig, omdat niet alle doseringen die je nodig zou hebben om exact af te bouwen verkrijgbaar zijn.
 

Wel tonen de berekeningen dat in sommige landen veel langzamer wordt afgebouwd dan in Nederland en dat de periodes tussen de doseringsverlagingen veel groter zijn. 

 

 

roltrap
Afbouwschema's

Afbouwschema’s


Als je meer wilt weten over afbouwrichtlijnen die gebruikt worden in het buitenland: hieronder vind je een aantal richtlijnen van andere toonaangevende medische instellingen uit verschillende delen van de wereld. 

Guidance for opioid redu.. (GB)
• Guidance for opioid reduction in primary care

Bron/link: Oxford Pain Management Centre (OPMC, UK) *
 

Deze gids benadrukt het belang van maatwerk. Arts en patiënt kiezen in overleg voor een snel of een langzaam afbouwschema, dat tijdens het afbouwen op ieder moment kan worden aangepast. De beleving van de patiënt staat steeds centraal.

Het Oxford Pain Management Centre biedt kant-en-klare afbouwschema’s voor Fentanyl, Oxycodon en Morfine in verschillende varianten. Bij elk middel kan worden gekozen tussen wekelijks minderen of elke twee weken, behalve bij Fentanyl.

 

De schema’s zijn opgesteld in Excel. Bovenaan worden de datum en de startdosering ingevuld. Excel rekent uit hoeveel en op welke datum er geminderd moet worden.

"Hoe meer inbreng de patiënt heeft  bij het                                       afbouwproces, hoe groter de kans van slagen."  

                              Oxford Pain Management Centre

trappen, chroom, leuning

Foto: Alex Rodriguez Santibanez, Unsplash

Guide for Clinicians... (USA)
• Guide for Clinicians on the Appropriate Dosage Reduction or Discontinuation of Long-Term Opioid Use

Bron/link: Department of Health and Human Services (HHS, USA) *

 

Deze gids adviseert om het afbouwschema zo te kiezen dat de ontwenningsverschijnselen tot een minimum worden beperkt.

Snel afbouwen volgens de Guide for Clinicians

Snel afbouwen is geschikt wanneer je een aantal weken of maanden opiaten hebt gebruikt. Je kunt dan wekelijks  10 procent van de oorspronkelijke dosis  minderen, totdat je uitkomt op 30 procent van het totaal.

Daarna ga je wekelijks met 10 procent van de overgebleven dosis omlaag. 

Voorbeeld

Stel, je hebt 30 milligram Oxycodon gebruikt.

Je gaat dan wekelijks 3 milligram  (10% van 30 mg) minderen, tot je bent aanbeland op 9 mg. (30% van 30 mg).
Daarna ga je wekelijks 0,9 mg (10% van 9 mg) omlaag.

Langzaam afbouwen volgens de Guide for Clinicians

Wanneer je langer dan een jaar opiaten hebt gebruikt, wordt een langzaam afbouwtempo meestal beter verdragen dan een snel tempo.

 

De dosering wordt maandelijks 5 tot 10 tot 20 procent omlaag gebracht.  Door dit rustige tempo heeft het lichaam steeds voldoende tijd om zich in te stellen op de volgende dosisverlaging. Wanneer je bijna klaar bent met afbouwen, kun je de periode tussen twee doseringen verlengen.

Pauzeren /stabiliseren

Als je veel last hebt van ontwenningsverschijnselen kan het verstandig zijn om even een pauze in te lassen. Pas wanneer je lichaam tot rust is gekomen, bouw je weer verder af. Afhankelijk van hoe lang je gebruik hebt, kan zo'n pauze een week duren, of twee weken, of zelfs een maand. En in bepaalde gevallen nog langer.

 

Het afbouwen mag niet geforceerd worden - de ontwenningsverschijnselen worden dan alleen maar erger. Je arts bepaalt in overleg met jou hoe lang je pas op de plaats maakt. Zo'n pauze kan enorm veel goed doen, zowel bij snel als bij  langzaam afbouwen. 

Tijdens de pauzeperiode kun je aandacht besteden aan  bijvoorbeeld het omgaan met pijn of emotionele problemen. Het kan een moment zijn om te starten met nieuwe medicatie of een nieuwe behandeling. Ondertussen kan het lichaam wennen aan de nieuwe dosering en stabiliseren.

 


Van alle afbouwschema's is de Guide for Clinicians het meest subtiel. Het afbouwtempo ligt iets lager dan bij de rest, en de stappen zijn wat kleiner. Deze gids benadrukt dat, zolang er vooruitgang wordt geboekt, hoe klein die ook is, je op de goede weg bent.

 

Als de Engelse taal geen probleem voor je is, is de Guide for Clinicians de moeite waard om te lezen.

trappen

Foto: Alex Rodriguez Santibanez, Unsplash

Pocket Guide Tapering.. (USA)
•  Pocket Guide Tapering Opioids for chronic pain
 

Bron/link: Centers for Disease Control and Prevention (USA)  * 

 

Deze Pocket Guide stelt dat het afbouwen van opiaten altijd maatwerk moet zijn; de ontwenningsverschijnselen moeten minimaal zijn. Het afbouwen moet altijd onder begeleiding van een arts plaatsvinden.

De Pocket Guide is een prettig leesbare, korte folder; als de taal geen probleem voor je is, is het zeker een aanrader.

Snel afbouwen volgens de Pocket Guide

Wanneer je een aantal weken of maanden opiaten hebt gebruikt, kan een wekelijkse verlaging van 10 procent van de oorspronkelijke dosis goed werken.

Bijvoorbeeld... 

Stel, je hebt 30 milligram Oxycodon gebruikt. Dan ga je

iedere week 3 milligram omlaag .

Langzaam afbouwen volgens de Pocket Guide

Heb je langer dan een jaar opiaten gebruikt, dan is een dosisverlaging van 10% per maand redelijk.

Bijvoorbeeld... 

Stel, je hebt 60 milligram Oxycodon gebruikt. Dan ga je
iedere maand 6 milligram omlaag.

Afbouwen Fentanyl
 

Vermijden van onttrekkingsverschijnselen van fentanylpleisters, 2012

dr. Hugo Maathuis, dr. Daniel Dijkstra

 

De producenten van Fentanylpleisters zeggen dat je Fentanyl afhankelijkheid kunt afbouwen door de pleisters steeds te halveren. 

 

Maar aan de hand van een praktijkgeval laten Maathuis en Dijkstra zien dat er, ondanks zorgvuldig afbouwen volgens het schema van de fabrikant, forse ontwenningsverschijnselen kunnen optreden.

 

De artsen pleiten voor meer maatwerk. Zeker bij oudere patiënten worden betere resultaten geboekt als er gewerkt wordt met doseringen kleiner van 12 microgram.

Afbouwen Fentanyl

Afbouwen Tramadol
    
 

Tramadol is minder sterk dan Fentanyl, Oxycodon en Morfine. Toch kunnen er dezelfde ontwenningsverschijnselen optreden als bij het afbouwen en stoppen met sterke opiaten.

De mate waarin je last hebt van ontwenningsverschijnselen hangt samen met de dosering je hebt gebruikt en gedurende hoe lang.
 

Maar wat is een 'hoge dosering'? En wat is 'lang'? In de praktijk is het voor iedereen anders. Naast tijdsduur en dosering heeft het ook te maken met je algehele gezondheid, je leeftijd en de gevoeligheid van je lichaam. Luister steeds naar je lichaam, en doe kalm aan.

Bouw Tramadol rustig af in een periode van bijvoorbeeld vier tot zes weken. Als het afbouwen problemen geeft, kun je met kleinere stappen minderen en grotere tussenpozen inlassen voordat je opnieuw omlaag gaat. Je kunt overstappen op Tramadol vloeistof, om met nog kleinere stappen te minderen.

Stoppen met Tramadol heeft niet zo'n grote impact op het lichaam als stoppen met de andere zware opiaten. Maar het is ook niet niks. Overleg met je arts wanneer nodig.

Mocht je tijdens of na het stoppen problemen hebben met terugkerende (chronische) pijn, bespreek dat dan direct met je arts.

Neem je pijn serieus; je bent echt geen aansteller als je er "weer"  over begint. Eventueel is een bezoek aan een pijnpoli/pijnarts een goed idee. Zorg dat je een goede begeleiding krijgt van een arts die ook verstand heeft van verslavingsproblematiek en het stoppen met opiaten.

Afbouwen Tramadol

trappenhuis
​Combinaties van opiaten
• ​Afbouwen combinaties van een opiaat met gereguleerde afgifte en een direct werkend opiaat
 

Bron/link: Guidance for opioid reduction in primary care, 
Oxford Pain Management Centre
  *

 

Optie 1: Eerst het direct werkende middel afbouwen.
Er kan gekozen worden tussen methode A of B.
De dosering van het opiaat met gereguleerde afgifte blijft ondertussen gelijk.

 

Methode A

Het aantal slikmomenten blijft hetzelfde, maar de dosis wordt iedere week verlaagd (bv. van 15 milligram tot 10 mg tot 5)
 

Methode B

De dosering blijft hetzelfde, maar het aantal slikmomenten wordt wekelijks verminderd (bv. van vier tot drie tot twee maal daags).

 

De meeste mensen vinden A het prettigst, omdat ook de dagelijkse slikmomenten een gewoonte zijn.

 

Optie 2: Eerst  het middel met de vertraagde afgifte afbouwen.

Dat gebeurt met ongeveer 10 procent per dosis per week.
De dosering en het aantal slikmomenten van het direct werkende opiaat blijven ondertussen hetzelfde.

Het is verstandig om de patiënt zelf te laten kiezen of eerst de ochtendmedicatie met vertraagde afgifte wordt verlaagd of de avondmedicatie. Als de pijn 's nachts het ergste is, kan het beste eerst de ochtenddosering worden verlaagd.

 

BELANGRIJK: ‘Wanneer de dosering eenmaal verlaagd is, mag die niet opnieuw worden verhoogd.  Daardoor wordt het bereikte resultaat teniet gedaan en duurt het afbouwproces nog langer. Het is belangrijk dat zowel arts als patiënt dit goed begrijpen’, benadrukt het Oxford Pain Management Centre.

Links naar alle bronnen
bottom of page